De maatschappelijke uitdagingen van nu, waaronder de energietransitie, vragen om samenwerking over bestaande organisatie- en beleidsgrenzen heen. Besluitvorming, middelen en verantwoordelijkheden zijn verspreid over vele organisaties en niveaus, en hebben zo een eigen bestuurlijke werkelijkheid, terwijl de oplossingen moeten landen in het dagelijks leven van mensen. In dit speelveld zoeken gemeenten naar nieuwe vormen van samenwerken met burgers en inwonerinitiatieven, en worden lokale energiegemeenschappen of -coöperaties steeds professioneler en actiever. Geprofessionaliseerde energie-initiatieven kunnen een belangrijke rol spelen als boundary spanners: verbinders van twee werelden die zich inzetten om de energietransitie te versnellen.
Veel organisatie hebben er wel een aantal: mensen die altijd verbindingen weten te maken over grenzen heen. Deze verbinders zijn actoren die bruggen slaan tussen verschillende domeinen, belangen en bestuurslagen. In de wetenschap worden deze verbindende personen aangeduid met de Engelse term “boundary spanner”. Interessant is dat voor deze rol vaak nog wordt gedacht aan iemand van de gemeente (zoals een proces- of omgevingsmanager) of een persoon die hiervoor wordt ingehuurd vanuit een andere organisatie. Binnen Better Together zien we echter dat niet alleen individuen deze rol op zich nemen: ook collectieven kunnen als een boundary spanner fungeren, wat nog niet eerder in de literatuur is benadrukt. In de context van de energietransitie vervullen lokale energie-initiatieven deze rol als “bruggenbouwer” door burgers, inwonerinitiatieven, gemeenten en marktpartijen zoals energiebedrijven met elkaar te verbinden. Zij opereren op het snijvlak van formeel beleid en informele netwerken, en combineren lokale kennis, maatschappelijke legitimiteit en praktische uitvoeringskracht.
Lokale energie-initiatieven als schakel tussen gemeente en gemeenschap
Voor ons onderzoek naar de samenwerking van inwonerinitiatieven en gemeenten interviewden wij drie volwassen, professioneel georganiseerde energie-initiatieven in Nederland en vertegenwoordigers van de gemeenten waarmee zij samenwerken. We onderzochten onder andere welke rollen de energie-initiatieven op zich nemen. Hieruit blijkt dat zulke initiatieven in toenemende mate taken vervullen die traditioneel bij de overheid liggen.
Zo dragen zij bij aan:
- het vergroten van bewustzijn over de energietransitie onder bewoners;
- het opbouwen van vertrouwen, met name bij burgers die sceptisch staan tegenover overheidsbeleid;
- het activeren en betrekken van inwoners bij concrete energieprojecten;
- het vertalen van abstract beleid naar lokale, begrijpelijke en uitvoerbare acties.
Door deze activiteiten op te pakken functioneren energie-initiatieven als een verbindende schakel tussen gemeentelijk beleid en de leefwereld van burgers.
| De energietransitie begint in de wijk; een voorbeeld uit Leiden Energiek Leiden ondersteunt buurtinitiatieven zodat meer mensen kunnen meedoen aan de energietransitie. Ze begeleiden meerdere wijk- en bewonersgroepen en helpen hen om van ambitie naar actie te komen. Dit doen zij door samen plannen te maken, bewoners te betrekken en te starten met collectieve stappen rond bijvoorbeeld isolatie, ventilatie en (voorbereiding op) warmtenetten. Juist omdat dit vanuit de buurt gebeurt, voelen bewoners zich eerder eigenaar en krijgt de transitie sneller tractie in de wijk. Energiek Leiden is hierin de verbindende schakel tussen lokale bewoners en gemeente Leiden. |
Nieuwe verhoudingen in civiel-publieke samenwerking
De opkomst van energie-initiatieven als verbindende schakel heeft gevolgen voor de inrichting van lokaal bestuur. Gemeenten waarderen de lokale inbedding en het bereik van deze initiatieven, maar worstelen soms met vragen over verantwoordelijkheden, legitimiteit en sturing. Tegelijkertijd ervaren energie-initiatieven spanningen tussen hun maatschappelijke missie en de verwachtingen die ontstaan door nauwere samenwerking met de overheid. Energie-initiatieven kúnnen wel een brug zijn tussen gemeenten en bewoners, maar willen ze dat ook en wat levert het hen op?
Ons onderzoek laat zien dat succesvolle samenwerking vraagt om duidelijke rolafspraken, wederzijds vertrouwen en ruimte voor leren en experimenteren. Bruggenbouwer zijn is geen vastomlijnde taak, maar een dynamisch proces waarin rollen en verantwoordelijkheden voortdurend worden heronderhandeld zodat alle betrokkenen zich er senang bij blijven voelen.
Wat betekent dit voor beleid en praktijk?
Voor beleidsmakers en uitvoeringsorganisaties biedt het concept van boundary spanning / bruggenbouwer handvatten om anders te kijken naar samenwerking in de energietransitie. In plaats van energie-initiatieven te zien als uitvoerders of belanghebbenden, kunnen zij worden benaderd als volwaardige partners in co-regie over lokale transities.
Dit vraagt om:
- het erkennen van de meerwaarde van informele netwerken en lokale kennis;
- het aanpassen van bestaande beleids- en verantwoordingskaders;
- het investeren in relationeel werken en langdurige samenwerking.
Door ruimte te maken voor bruggenbouwers kunnen gemeenten en andere publieke organisaties de energietransitie niet alleen versnellen, maar ook inclusiever en maatschappelijk beter verankerd vormgeven.
Dit artikel is gebaseerd op het onderzoek “Boundary spanners in the energy transition: the role of energy communities in local governance”, uitgevoerd door Gabriella Doci, Annelieke van den Berg en Geiske Bouma
Last Updated on juni 1, 2026 by Redactie BT